Religieus erfgoed · Oud Gastel
Heilige Laurentiuskerk
Een kerk die geen nieuwe identiteit zoekt, maar ruimte nodig heeft om haar bestaande betekenis ook in de toekomst te kunnen behouden.
Al eeuwen op dezelfde plek
De geschiedenis van de kerk in Oud Gastel gaat verder terug dan het huidige gebouw.
Gastel was al in de dertiende eeuw een zelfstandige parochie. De huidige kerk bestaat uit verschillende historische lagen: de monumentale toren gaat terug tot de vijftiende eeuw, terwijl het huidige neogotische kerkgebouw aan het begin van de twintigste eeuw werd gebouwd.
Het schip werd in 1906 gerealiseerd naar ontwerp van Gerardus Jacobus van Swaaij en de kerk werd in 1907 ingewijd. Door haar schaal en centrale ligging vormt de Laurentiuskerk nog altijd een herkenningspunt in het dorp.
- Soort erfgoed
- Religieus erfgoed · Rijksmonument
- Locatie
- Oud Gastel
- Bouwjaar
- 1906–1907 · toren 15e eeuw
- Oorsprong
- Rooms-katholieke parochiekerk
Een interieur dat je pas begrijpt wanneer je binnenstapt
Van buiten is de Laurentiuskerk relatief ingetogen. Binnen verandert dat volledig.
Muurschilderingen, glas-in-lood, neogotische bogen, altaren, beelden, tegelwerk en rijk gedetailleerde inventaris vormen samen een uitzonderlijk interieur.
Ook het orgel vertelt een veel ouder verhaal: onderdelen daarvan gaan terug tot het einde van de zeventiende eeuw.
Schilderingen · Glas · Tegelwerk · Orgel · Inventaris
De kerk blijft kerk
De Laurentiuskerk heeft haar oorspronkelijke functie niet verloren.
Er worden nog steeds vieringen gehouden en het gebouw blijft onderdeel van de geloofsgemeenschap van Oud Gastel. Op dit moment vindt onder meer iedere zondag een viering plaats.
Daarom gaat deze opgave niet over het vervangen van de kerkelijke functie.
De vraag is juist hoe aanvullend gebruik kan worden toegevoegd waarmee het gebouw vaker wordt gebruikt, nieuwe inkomsten kan genereren en tegelijkertijd beschikbaar blijft voor liturgie en bezinning.
Niet herbestemmen, maar ruimte maken naast wat blijft.
Samen met het dorp
De deur staat letterlijk én figuurlijk open
Een toekomst voor een gebouw dat zo sterk met het dorp verbonden is, kan niet alleen achter een tekentafel worden bedacht.
Daarom werd samen met inwoners en andere betrokkenen onderzocht welke vormen van gebruik bij de kerk en bij Oud Gastel passen.
In maart 2025 organiseerde Urban Breezz in opdracht van de parochie een openbare bijeenkomst in de kerk. Bewoners en belangstellenden konden daar ideeën delen over een toekomstbestendige invulling waarbij de kerk onder andere als gebedshuis behouden blijft.
Ruimtelijke verkenning
Twee richtingen voor dezelfde kerk
De vraag voor de Sint-Laurentiuskerk is niet óf het gebouw meer kan betekenen voor Oud Gastel, maar hóé nieuwe ruimte kan worden toegevoegd zonder de liturgische functie en monumentale kwaliteiten uit het oog te verliezen.
Daarom onderzochten we twee ruimtelijke principes: nieuwe functies concentreren in de zijbeuken, of juist extra ruimte creëren in het middenschip. Beide vertrekken vanuit hetzelfde doel, maar leiden tot een wezenlijk andere beleving van de kerk.
Ruimtelijke richting 01
De zijbeuken als nieuwe dorpsstraat
In deze richting blijft het middenschip vrij en worden nieuwe ruimten langs de zijkanten van de kerk georganiseerd. Transparante units volgen het ritme van de bestaande spitsbogen, terwijl het centrale schip een open ruimte voor ontmoeting, liturgie en activiteiten blijft.
Zo ontstaat een soort dorpsstraat in de kerk: afzonderlijke plekken langs de randen en een gezamenlijk plein in het midden.
Binnen dit principe zijn twee varianten onderzocht. De ene gaat uit van meerdere kleinere units, de andere van grotere en flexibeler indeelbare ruimten. De hoofdgedachte blijft in beide gevallen hetzelfde: de nieuwe functies bevinden zich in de zijbeuken en het middenschip blijft open.
Zijbeuken · Units langs de rand · Middenschip vrij · Dorpsplein
Ruimtelijke richting 02
Nieuwe ruimte midden in het monument
De tweede richting kiest juist voor het middenschip. Binnen het bestaande kerkvolume wordt een vrijstaande constructie toegevoegd met meerdere niveaus. De zijbeuken blijven hierbij open en functioneren als royale loopzones.
Deze ingreep verandert de ruimtelijke beleving sterker, maar creëert tegelijkertijd nieuwe perspectieven op het monument. Vanaf verschillende hoogtes kunnen bezoekers het gewelf, de schilderingen en de kapconstructie van dichterbij beleven.
De centrale ontsluiting organiseert de verschillende lagen en houdt een belangrijke zichtlijn vanaf de entree richting het kruis boven het altaar open.
Conceptuele ruimtelijke verkenning — geen definitief of gerealiseerd ontwerp.
Middenschip · Meerdere niveaus · Zijbeuken vrij · Nieuwe perspectieven
Twee ruimtelijke keuzes
Zijbeuken
Behoudt het middenschip als open centrale ruimte en maakt een gefaseerde invulling met kleinere of grotere units mogelijk.
Middenschip
Voegt meer programma verticaal toe en creëert nieuwe perspectieven op het interieur, maar grijpt sterker in op de bestaande ruimtelijke beleving.
Niet één ontwerp stond centraal, maar de vraag welke ruimtelijke ingreep het beste kan aansluiten bij de kerk, haar exploitatie en Oud Gastel.
Onderzoeksstatus
Nieuwe functies moeten zich voegen naar wat er al is
De monumentale ruimte en de liturgische functie vormen het uitgangspunt.
Het Future Document onderzoekt beide ruimtelijke richtingen bewust naast elkaar. Het doel is niet om zoveel mogelijk vloeroppervlak toe te voegen of nu al een voorkeursvariant vast te leggen, maar om een zorgvuldige balans te vinden. De varianten zijn onderzoeksrichtingen en geen definitief ontwerp.
Haalbaarheidsverkenning
Nieuw gebruik moet helpen het bestaande te behouden
Een monument van deze omvang brengt blijvende onderhouds- en exploitatiekosten met zich mee.
Aanvullende functies kunnen nieuwe inkomsten genereren en daarmee bijdragen aan een toekomst waarin de Laurentiuskerk niet alleen bouwkundig behouden blijft, maar ook daadwerkelijk gebruikt kan blijven worden.
De businesscase wordt daarom niet los gezien van erfgoed en liturgie. Het financiële model is een middel om de kerk als kerk én als monument een volgende toekomst te geven.
De verkenning omvat drie conceptvarianten, een bouwhistorische verkenning, een kosten-batenanalyse met exploitatie, financieringsscenario’s en een stappenplan voor de vervolgfase.
Erfgoed zit niet alleen in stenen
De betekenis van de Laurentiuskerk leeft ook voort in verhalen, rituelen en herinneringen.
In 2025 verscheen het boek De Heilige Laurentiuskerk in beeld, waarin het gebouw en zijn rijke interieur uitgebreid zijn vastgelegd.
De opbrengst van het boek komt ten goede aan restauratiewerkzaamheden aan de kerk — een klein maar treffend voorbeeld van hoe betrokkenheid bij het verhaal van een monument ook kan bijdragen aan het behoud ervan.
Oud Gastel · 1275–2025
De toekomst van de Laurentiuskerk hoeft niet te beginnen met het afscheid van wat er was. Juist door zorgvuldig nieuwe mogelijkheden naast het bestaande gebruik te plaatsen, kan de kerk haar betekenis voor geloofsgemeenschap, dorp en monument behouden.
De deur gaat verder open.
De kerk blijft zichzelf.