Ik wil mijn monument weer openstellen voor publiek. Hoe pak ik dat aan?

De RCE is onderdeel van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en houdt zich bezig met de uitvoering van erfgoedbeleid, het ontwikkelen en delen van kennis en het adviseren over cultureel erfgoed.¹ Bij rijksmonumenten heeft de RCE daarnaast in bepaalde situaties een formele adviesrol, bijvoorbeeld bij ingrijpende wijzigingen of herbestemming.²

De RCE is de landelijke kennisorganisatie voor cultureel erfgoed en speelt met name bij rijksmonumenten een belangrijke rol. De dienst verzamelt en deelt kennis over onderwerpen als herbestemming, monumentale waarden, toegankelijkheid, brandveiligheid, vergunningen en exploitatie. Die kennis sluit direct aan op veel van de afwegingen die je tegenkomt wanneer je een monument opnieuw toegankelijk en bruikbaar wilt maken.¹

Dat betekent overigens niet dat de RCE bij ieder monument dezelfde rol heeft. Bij een rijksmonument kan de RCE formeel betrokken zijn.² Bij een gemeentelijk of provinciaal monument ligt dat anders en zijn vooral de gemeente, provincie en de regels die voor het betreffende monument gelden belangrijk. Welke partijen betrokken moeten worden, hangt dus altijd af van de beschermde status en de plannen voor het gebouw.

De eerste gedachte is vaak: wat kunnen we hierin maken? Horeca? Een evenementenlocatie? Werkplekken? Iets met cultuur? Maar daarmee loop je het risico dat je een oplossing zoekt voordat duidelijk is wat de opgave eigenlijk is. Begin daarom bij de vraag waarom je het monument opnieuw wilt openstellen. Wil je het gebouw weer onderdeel maken van de omgeving? Nieuwe bezoekers trekken? Meer inkomsten genereren voor het onderhoud? Een maatschappelijke functie toevoegen? Of vooral voorkomen dat een bijzondere plek steeds verder uit het dagelijks leven verdwijnt? Dat hoeft in deze fase nog niet tot één definitief antwoord te leiden. Het gaat erom dat er een eerste richting ontstaat.

Kijk vervolgens ook buiten de muren van het monument. Waar ligt het gebouw? Wat gebeurt er in de directe omgeving? Welke voorzieningen zijn er al en wat ontbreekt juist? Een kerk midden in een dorp vraagt om een andere benadering dan een voormalige fabriek aan de rand van een stad. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) benadrukt eveneens dat herbestemming maatwerk is en dat eerst inzicht nodig is in de mogelijkheden en randvoorwaarden van het gebouw voordat een definitieve nieuwe functie wordt gekozen.³

Begin dus niet met invullen. Begin met begrijpen.

Een monument is niet alleen een hoeveelheid vierkante meters. Welke monumentale, ruimtelijke en historische waarden maken deze plek bijzonder? Welke verhalen zijn ermee verbonden? Welke rol speelde het gebouw vroeger? Welke ruimtes bepalen de beleving? En misschien nog belangrijker: hoe kijken omwonenden, voormalige gebruikers, bezoekers en andere betrokkenen er vandaag naar? Dat betekent ook dat niet ieder onderdeel automatisch dezelfde waarde heeft. Sommige ruimtes, constructies, zichtlijnen of details kunnen essentieel zijn voor de identiteit van een gebouw, terwijl op andere plekken juist meer ruimte voor verandering aanwezig is. Een goed beeld van die waarden helpt later om te bepalen waar je voorzichtig moet zijn en waar juist bewegingsruimte zit. De RCE noemt bouwhistorische en cultuurhistorische kenmerken daarom expliciet als onderdeel van onderzoek naar de haalbaarheid van herbestemming.⁴ Bij ingrepen aan rijksmonumenten is inzicht in de monumentale waarden bovendien belangrijk om te kunnen beoordelen wat een verandering voor het monument betekent.² De kunst is dus niet om alles vast te zetten. Behouden betekent niet dat niets mag meebewegen. Juist door te begrijpen wat werkelijk waardevol is, kun je bepalen wat behouden moet blijven én waar aanpassing, toevoeging of een nieuwe interpretatie mogelijk is.

Als duidelijker wordt wat de plek bijzonder maakt, kun je gaan nadenken over de mensen die er straks gebruik van moeten maken. Probeer nog niet direct functies of vierkante meters toe te wijzen. Schrijf eerst globaal op wat je met openstelling wilt bereiken, voor wie en op welke momenten.

• in het weekend open zijn voor buurtbewoners en bezoekers;
• toeristen aantrekken en een nieuwe reden geven om de plek te bezoeken;
• doordeweeks bijeenkomsten organiseren voor bedrijven of ondernemersclubs;
• laagdrempelig ruimte bieden voor ontmoeting en daarmee sociale verbinding stimuleren;
• verenigingen en lokale initiatieven een plek geven;
• kennis en geschiedenis toegankelijk maken voor jong en oud;
• ruimte creëren voor culturele programmering;
• inkomsten genereren die bijdragen aan beheer en onderhoud.

Kijk daarbij ook naar de tijd. Een gebouw dat alleen tijdens enkele evenementen per jaar wordt gebruikt, vraagt om een ander model dan een plek waar iedere dag mensen binnenlopen. Maak daarom bijvoorbeeld een eerste schets van een dag, week en jaar in het gebouw. Wie is er op dinsdagochtend? Wat gebeurt er vrijdagavond? Waarom komt iemand op zondag langs? En zijn er activiteiten die alleen enkele keren per jaar plaatsvinden? Zo ontstaat langzaam een programma vanuit daadwerkelijk gebruik in plaats van vanuit een lijst met mogelijke functies.

Eén functie hoeft niet alle problemen van een monument op te lossen. Sterker nog: bij grote of bijzondere gebouwen kan een combinatie van functies juist interessant zijn. Verschillende gebruikers kunnen ervoor zorgen dat het gebouw op verschillende momenten van de dag en week actief is. Een publiek toegankelijke ruimte kan bijvoorbeeld worden gecombineerd met werken, horeca, cultuur, educatie, evenementen of maatschappelijke activiteiten. De ene functie kan bezoekers trekken, terwijl een andere functie juist zorgt voor structureel gebruik of inkomsten.

Kijk daarbij niet alleen naar welke functies afzonderlijk mogelijk zijn, maar vooral naar hoe ze elkaar kunnen versterken. Kan een ondernemer gebruikmaken van dezelfde ruimte die 's avonds voor een bijeenkomst wordt ingezet? Kan horeca bezoekers bedienen én tijdens evenementen functioneren? Kan een culturele functie zorgen voor programmering terwijl andere gebruikers bijdragen aan de vaste lasten? De RCE adviseert in een haalbaarheidsonderzoek dan ook niet alleen mogelijke functies te bekijken, maar ook potentiële gebruikers, de bouwkundige mogelijkheden en de toekomstige financiële exploitatie.⁴ Het doel is uiteindelijk niet om zoveel mogelijk functies in een monument te stoppen. Het gaat om een combinatie die past bij het gebouw, de omgeving én de mensen die er gebruik van gaan maken.

De deur openzetten betekent nog niet automatisch dat een gebouw toegankelijk voelt. Denk aan de entree. Is vanaf buiten duidelijk dat je naar binnen mag? Weet een nieuwe bezoeker waar hij moet zijn? Is er een logische routing door het gebouw? Zijn belangrijke ruimtes bereikbaar? Is er voldoende zichtbaarheid vanaf de straat? En straalt de programmering uit dat verschillende mensen welkom zijn? Toegankelijkheid is daarmee zowel fysiek als sociaal.

Bij monumenten kan fysieke toegankelijkheid extra aandacht vragen. Hoogteverschillen, oude trappen, smalle doorgangen of historische platgronden maken aanpassingen soms ingewikkeld. De RCE wijst erop dat voorzieningen zoals liften en hellingbanen vaak mogelijk zijn, maar zorgvuldig moeten worden ingepast om cultuurhistorisch waardevolle onderdelen zoveel mogelijk intact te laten.⁵ Ook programmering speelt hierin een rol. Een gebouw dat uitsluitend op reservering toegankelijk is, voelt anders dan een plek waar iemand spontaan naar binnen kan lopen.

Een toekomstbeeld moet uiteindelijk ook uitvoerbaar zijn. Onderzoek daarom tijdig de bouwkundige staat, monumentale waarden, brandveiligheid, fysieke toegankelijkheid, installaties, vergunningen en de mogelijkheden die het omgevingsplan biedt. Wat mag worden aangepast? Welke ingrepen zijn noodzakelijk voor het nieuwe gebruik? Welke investeringen zijn daarvoor nodig? En welke gevolgen heeft publiek gebruik voor bijvoorbeeld capaciteit, vluchtroutes, sanitaire voorzieningen en beheer?

Bij beschermde monumenten kunnen wijzigingen vergunningplichtig zijn. De gemeente beoordeelt daarbij onder andere of een plan voldoende rekening houdt met de monumentale waarden. Bij ingrijpende wijzigingen aan een rijksmonument kan ook de RCE een wettelijke adviesrol hebben.² Het is daarom verstandig om niet pas met de gemeente in gesprek te gaan wanneer het ontwerp klaar is. De RCE adviseert juist om bij herbestemming vroeg in het proces overleg te voeren. In die fase is er nog ruimte om uitgangspunten en plannen aan te passen en om een evenwicht te zoeken tussen monumentale waarden, nieuw gebruik en een gezonde exploitatie.² Ook brandveiligheid vraagt bij monumenten vaak om maatwerk. Nieuwe voorzieningen moeten bezoekers veilig laten verblijven en vluchten, terwijl tegelijkertijd rekening wordt gehouden met historische onderdelen van het gebouw.⁶ Zie regelgeving daarom niet alleen als een controle achteraf.

Een monument publiek toegankelijk maken kost geld. Er zijn kosten voor energie, beheer, onderhoud, personeel, schoonmaak, verzekeringen, programmering en toekomstige investeringen. Alleen een goed idee voor gebruik is daarom niet voldoende. Denk vanaf het begin na over de vraag wie uiteindelijk waarvoor betaalt. Welke onderdelen kunnen inkomsten genereren? Welke activiteiten hebben vooral een maatschappelijke waarde? Kunnen commerciële en maatschappelijke functies elkaar versterken? Welke partijen willen structureel gebruikmaken van het gebouw? En hoeveel bezoekers of activiteiten zijn nodig om een gezonde exploitatie mogelijk te maken? Dit hoeft aan het begin nog geen volledig uitgewerkt businessplan te zijn. Wel is het belangrijk om vroeg te toetsen of ambitie en financiële werkelijkheid enigszins bij elkaar kunnen komen. De RCE neemt financiële haalbaarheid daarom expliciet mee als onderdeel van onderzoek naar herbestemming. Zo'n onderzoek kan inzicht geven in noodzakelijke investeringen én in de toekomstige exploitatie van een monument.⁴ Want een gebouw één keer openen is relatief eenvoudig. De echte opgave is ervoor zorgen dat het over vijf, tien of twintig jaar nog steeds open kan zijn.

Je hoeft niet direct het volledige monument te verbouwen. Dat is financieel vaak niet wenselijk en bij monumentaal vastgoed ook lang niet altijd nodig. Begin daarom waar mogelijk klein. Een tijdelijke tentoonstelling, rondleiding, buurtbijeenkomst, evenement, pop-upfunctie of gedeeltelijke openstelling kan al veel informatie opleveren. Gebruik zo'n moment niet alleen als activiteit, maar ook als test. Wie komt erop af? Wie juist niet? Hoe vinden mensen de entree? Hoe bewegen ze door het gebouw? Waar blijven ze hangen? Welke ruimtes worden vanzelf gebruikt? Op welke momenten ontstaat levendigheid? En welke ideeën komen van bezoekers en gebruikers zelf? Ook de RCE noemt interactieve en procesgerichte vormen van onderzoek naar herbestemming, waaronder publieksmanifestaties en trajecten waarin omwonenden worden betrokken.⁴ Tijdelijk gebruik kan daarmee onderdeel zijn van het onderzoek naar een definitieve toekomst. Je hoeft dus niet alles vooraf op papier te bedenken.

Soms moet je een plek eerst weer gebruiken om te ontdekken wat er mogelijk is. Door te kijken, te testen, te luisteren en vervolgens bij te sturen, kan het toekomstplan steeds concreter worden. Een monument opnieuw openstellen begint uiteindelijk niet met een verbouwing en zelfs niet met het openen van de deur. Het begint met het creëren van een reden om binnen te komen — én een reden om terug te keren.